Wensen en grenzen als vertrekpunt voor goede zorg
Binnen Samen Gezond IJssel-Vecht is Proactieve Zorg Planning (PZP) een essentieel onderdeel van passende zorg. Het gaat om tijdig met inwoners in gesprek gaan over wat zij belangrijk vinden in hun leven, welke wensen en grenzen zij hebben en hoe zij naar de toekomst kijken. Niet wachten tot iemand ziek is of in een crisissituatie terechtkomt, maar al eerder samen stilstaan bij vragen als: wat geeft jouw leven waarde, wat wil je behouden en wat past bij jou als je gezondheid verandert? Het draait om regie en over de samenwerking tussen professionals, naasten en inwoners Zo weet iedereen wat van waarde is wanneer dat ertoe doet. Gia Wallinga, bestuurlijk trekker van de coalitie Vitaal Ouder Worden, en Dian Paasman, de kersverse trekker van de werkgroep Proactieve Zorg Planning van de coalitie Zorginnovatie en Transformatie, gingen hierover met elkaar in gesprek.
Een onderwerp dat regelmatig op tafel ligt
Gia en Dian vertegenwoordigen verschillende coalities binnen Samen Gezond IJssel-Vecht, maar werken beiden aan thema’s die nauw met proactieve zorgplanning verbonden zijn. Gia kijkt al haar hele loopbaan naar hoe mensen thuis leven en wat voor hen van waarde is in relatie tot hun gezondheid. Vanuit haar achtergrond als wijkverpleegkundige en gezondheidswetenschapper raakte ze steeds meer betrokken bij vragen rondom de laatste levensfase. Als directeur-bestuurder bij Icare en bestuurlijk trekker in de coalitie Vitaal Ouder Worden neemt ze ook deel aan de regiotafel van de VVT (Verzorgings-, Verpleeghuizen en Thuiszorg), waar dit onderwerp regelmatig op tafel ligt. Dian werkte bij haar vorige baan bij Isala met kwetsbare ouderen en kwam in aanraking met de schurende kanten van het huidige systeem: mensen die in het ziekenhuis belanden terwijl ze dat niet willen, of voor wie dat geen passende plek is. Vanuit haar huidige rol als adviseur thuis en herstel bij IJsselheem werd ze lid van de werkgroep Proactieve zorgplanning en is ze sinds kort projectleider.
Vooruitkijken
“Het is zo jammer als het mensen overkomt en ze daardoor geen passende zorg krijgen”” vertelt Dian over de keuzes in de laatste levensfase. Dat willen ze doorbreken door het gesprek eerder en breder te voeren. Proactieve zorgplanning roept bij veel mensen nog beelden op van zorg aan het einde van het leven. Terwijl het gesprek veel breder is. Gia zegt het scherp: “Iedereen gaat een keer dood, het leven is eindig. Waar en wanneer? Dat weten we niet. Maar je weet wel dat hoe ouder je wordt, hoe dichterbij dat moment komt. Proactieve zorgplanning gaat niet over hoe je dood wilt gaan, maar hoe je de laatste tijd van je leven wilt leven.” Dian herkent dat: “Bij proactieve zorgplanning denken mensen al snel aan het wel of niet gereanimeerd worden. Maar het is zo veel meer dan dat. Je keuzes veranderen mee met je situatie en je kunt ze altijd bijstellen. Als je acute zorg nodig hebt, krijg je misschien zorg die je achteraf niet had gewild, terwijl als je dat gesprek op tijd voert, je zorg krijgt die beter past bij jouw wensen en grenzen.”
Het moet en kan eerder
Dian benoemt een hardnekkige koppeling: “Vaak wordt proactieve zorgplanning gekoppeld aan palliatieve zorg. Dat is niet onlogisch, maar het gesprek moet en kan eerder.” Gia is het daar helemaal mee eens: “Zeker. Iedereen die met zorg in aanraking komt of merkt dat het lichaam of geest minder worden, zou hierover al na kunnen denken. Daarom werken we binnen onze coalitie aan een publiekscampagne over je leven in beweging.” Het gaat dus niet om een perfect uitgedachte toekomst, maar om bewust kiezen en het gesprek open houden.
Een passende term?
De term Proactieve Zorg Planning (ook wel: Advance Care Planning) vinden Gia en Dian niet ideaal. Gia zegt daarover: “De term geeft aan dat je het kunt plannen. Maar je kunt niet alles in het leven plannen.” Dian legt een andere laag bloot: “Ik vind ‘zorg’ ook niet altijd passend. Want het gaat over het leven dat je wilt leiden, niet over de zorg die je wilt hebben.” Beiden zijn het erover eens dat de kern ligt in tijdig vooruitkijken en hierover in gesprek gaan, niet in een strak plan, wel als richting. Taal als “wensen en grenzen” sluit vaak beter aan bij inwoners dan een technische term.
Wensen en grenzen in het dagelijks leven
In de praktijk gaat proactieve zorgplanning heel concreet over wat iemand nog zelf wil en kan, en hoe zorg daar het beste op aansluit. Gia ziet daar een duidelijke verschuiving: “Vroeger was men meer gericht op de grenzen dan op de wensen. Dan zei men vaak: ik heb recht op zorg. Maar word je daar wel echt gelukkiger van? Je hebt misschien wel recht op dat iemand je helpt , maar het geeft je misschien wel veel meer voldoening als we je ondersteunen zodat je het zelf kunt doen. Anders zit je de hele tijd te wachten tot je geholpen wordt, nu kun je zelf de regie in handen nemen. Dan is die ondersteuning meer passende zorg, dat beter past bij je wensen.”
Dian herkent dat beeld: “Bijna niemand gaat ervan uit dat je oud wordt zonder ongemakken. Denk er dan eens over na: hoe wil ik mijn leven blijven leven, mét die onvermijdelijke ongemakken? En ga daarover in gesprek met je dierbaren.” Gaandeweg gaan mensen er ook milder in staan. Dian: “Er zijn mensen die bijvoorbeeld denken: als ik mezelf niet meer kan douchen, dan hoeft het voor mij niet meer. Maar als je vervolgens een hele fijne thuiszorg hebt, ga je daar gaandeweg misschien anders tegenaan kijken en gaat die drempel omlaag.” Zo wordt duidelijk: wensen en grenzen zijn niet statisch, ze bewegen mee met iemands leven en ervaringen.
Positief Vooruitkijken
Het spinnenweb van Positieve Gezondheid is volgens Dian een mooi instrument om het gesprek te voeren over een betekenisvol leven. “Ik heb het zelf ook wel eens ingevuld. Dan kun je daarnaar kijken, en kan het zijn dat je een deuk ziet. Niet elke deuk hoeft opgelost te worden, misschien vind ik die deuk wel prima! En dat kan ook! Maar het helpt wel om het gesprek daarover aan te gaan.” Het interactieve leefstijlroer en het spinnenweb helpen inwoners om woorden te geven aan wat goed gaat, waar spanning zit en wat zij wel of niet willen veranderen. Niet omdat alles “opgelost” moet worden, maar om bewust te worden van wat voor hen belangrijk is.
Het gesprek voeren buiten de spreekkamer
Proactieve zorgplanning hoort niet alleen thuis in de behandelkamer. Gia: “Het gaat juist over het leven, en niet over je ziekte of aandoening. Daarom is het belangrijk om dit gesprek ook in een andere setting te voeren. Met naasten of zorgprofessionals die je vaker en langer ziet.” Ze geeft een voorbeeld van hoe dat ook kan: “Het gemak waarmee men erover spreekt wordt beter. Ik was een tijd geleden bij een jubileum-kerkdienst waar de jubilaris zijn eigen muziek had uitgezocht. De spreker gaf dat aan en riep iedereen op om daar zelf ook over na te denken, bijvoorbeeld voor als je er niet meer bent. Dan maak je het voor jouw naasten zo veel makkelijker om keuzes te maken. Dat was een erg mooi moment om laagdrempelig veel mensen tegelijk te bereiken.” Dian ziet ook kansen bij andere plekken in de gemeenschap: “Verenigingen of de kerk zijn ook een mooie plekken om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Zij zijn vaak van grote betekenis voor de gemeenschap. Iedereen kan eraan bijdragen.”
De kracht van de regio
De kracht zit in het samen optrekken. Inwoners bewegen tussen huisarts, wijkverpleging, ziekenhuis, verpleeghuis en sociaal domein. Dat vraagt om goede afstemming. Dian ziet dat veel professionals de waarde van proactieve zorgplanning al herkennen: “Een huisarts in Zwolle kreeg bijvoorbeeld veel ouderen op haar spreekuur die hierover met haar in gesprek wilden, terwijl ze nog behoorlijk vitaal waren. Ze vond dat het slimmer kon: zij organiseert nu drukbezochte bijeenkomsten over dit onderwerp. Steeds meer huisartsen in de regio volgen dat voorbeeld.” Tegelijk liggen er nog stevige opgaven. Als uitdaging noemt Gia de digitale kant: “Een grote uitdaging is de digitale uitwisseling van gegevens. Het helpt als de informatie digitaal voor iedereen die ermee te maken krijgt beschikbaar is. Het helpt als landelijk een stempel hierop gedrukt zou worden zodat dit goed uitgewisseld kan worden als mensen daar zelf mee akkoord zijn.”
Dromen voor de toekomst
Wat zou het toch mooi zijn als in de toekomst wensen en grenzen overal spelen: aan de keukentafel, op een verenigingsavond, in de kerk, bij de huisarts en in de wijkverpleging. En altijd met dezelfde kern: wat maakt jouw leven waardevol, en hoe sluiten zorg en ondersteuning daar zo goed mogelijk op aan? Gia hoopt dat de digitale kant dan ook snel geregeld is: “ik hoop dat het snel geregeld is dat de vastgelegde informatie ook voor iedereen beschikbaar komt, zodat iedereen er ook mee kan werken. De coalitie digitalisering is hier al volop mee bezig, maar er is nog veel te doen op dit vlak.”
Oproep aan het netwerk
Tot slot hebben Gia en Dian een duidelijke oproep aan organisaties en aan mensen persoonlijk. Gia:“Kijk hoe je dit in je eigen organisatie kunt aanjagen. Maak er tijd en budget voor vrij. Zorg dat informatie vindbaar is, bijvoorbeeld op intranet. En kijk er in je privésituatie ook eens naar. En houd vooral voor ogen: het gaat over hoe je wilt leven, niet over hoe je wilt sterven.” Dian sluit daarop aan: “En kijk ook wat voor sleutelfiguren belangrijk zijn om het gesprek hierover aan te gaan. Vaak zijn dat niet eens mensen in de zorg. Iedereen kan een bijdrage leveren om dit bespreekbaar te maken. Help mee!” Gia: “En houd vooral voor ogen: leven doe je vanuit je gewone leven, niet vanuit ziek zijn. En die benadering is ook bij Proactieve Zorg Planning heel belangrijk.”
Wil je meer weten over proactieve zorgplanning? Stel je vragen per mail aan Dian via d.paasman@ijsselheem.nl.